Drug abuse is not limited to hard drugs. It includes any substance used in a way that causes harm โ and it is far more common in Kenya than most people admit.Matumizi mabaya ya dawa hayahusu dawa ngumu tu. Yanajumuisha dutu yoyote inayotumiwa kwa njia inayosababisha madhara โ na ni ya kawaida zaidi Kenya kuliko watu wengi wanavyokubali.Drug abuse haihusu hard drugs tu. Inajumuisha substance yoyote inayotumiwa kwa njia inayosababisha madhara โ na ni common zaidi Kenya kuliko watu wengi wanavyokubali.
| Type of Use ENAina ya Matumizi SWAina ya Matumizi SH | Description ENMaelezo SWMaelezo SH | Risk ENHatari SWHatari SH |
|---|---|---|
| ExperimentalYa KujaribuExperimental | First-time or occasional use driven by curiosity or peer pressureMatumizi ya kwanza au ya kawaida yanayoendeshwa na udadisi au shinikizo la rikaFirst-time au occasional use inayoendeshwa na curiosity au peer pressure | HIGH โ addiction begins here for many peopleJUU โ uraibu huanza hapa kwa watu wengiHIGH โ addiction inaanza hapa kwa watu wengi |
| RecreationalYa BurudaniRecreational | Regular use in social settings โ 'only weekends' or 'only with friends'Matumizi ya kawaida katika mazingira ya kijamii โ 'wikendi tu' au 'na marafiki tu'Regular use kwa social settings โ 'weekends tu' au 'na friends tu' | VERY HIGH โ tolerance and dependence develop quicklyJUU SANA โ uvumilivu na utegemezi hukua harakaVERY HIGH โ tolerance na dependence hukua haraka |
| Dependent / AddictedWa Kutegemea / UraibuDependent / Addicted | Compulsive use despite serious harm โ cannot stop without helpMatumizi ya kulazimika licha ya madhara makubwa โ haiwezekani kuacha bila msaadaCompulsive use licha ya serious harm โ haiwezekani kuacha bila msaada | CRISIS โ needs professional treatment urgentlyDHARURA โ inahitaji matibabu ya kitaalamu harakaCRISIS โ inahitaji professional treatment haraka |
| Substance in Kenya ENDutu Kenya SWDutu Kenya SH | Common Form ENAina ya Kawaida SWAina ya Kawaida SH | Why Underestimated ENKwa Nini Haitathminiwa SWKwa Nini Haitathminiwa SH | Real Risk ENHatari ya Kweli SWHatari ya Kweli SH |
|---|---|---|---|
| Alcohol ๐บPombe ๐บAlcohol ๐บ | Chang'aa, beer, wine, spiritsChang'aa, bia, divai, vileoChang'aa, beer, divai, spirits | Legal for adults; socially normalised at eventsHalali kwa watu wazima; imekubaliwa kijamiiLegal kwa watu wazima; imekubaliwa kijamii | Most abused substance among Kenyan teens; kills brain cells; liver damage; accidents; violenceDutu inayotumiwa vibaya zaidi na vijana wa Kenya; huua seli za ubongo; uharibifu wa ini; ajali; jeuriMost abused substance kwa Kenyan teens; huua brain cells; liver damage; accidents; violence |
| Cannabis / Bhang ๐ฟBangi ๐ฟCannabis / Bhang ๐ฟ | Smoked, tea, ediblesKuvutwa, chai, chakulaKuvutwa, chai, edibles | 'It's natural' myth; 'everyone does it'Hadithi ya 'ni ya asili'; 'kila mtu anafanya''It's natural' myth; 'kila mtu anafanya' | IQ loss, psychosis risk tripled, lung damage, addictionKupoteza IQ, hatari ya psychosis mara tatu, uharibifu wa mapafu, uraibuIQ loss, psychosis risk tripled, lung damage, addiction |
| Glue / Petrol Sniffing ๐งดKuvuta Gundi / Mafuta ๐งดGlue / Petrol Sniffing ๐งด | Shoe glue, petrol, correction fluidGundi ya viatu, petroli, maji ya kufutiaShoe glue, petrol, correction fluid | Cheap, easily available, seen as 'not a real drug'Bei nafuu, inapatikana kwa urahisi, inaonekana kama 'si dawa halisi'Cheap, easily available, inaonekana kama 'si real drug' | Brain damage with first use; sudden death possible; highly toxicUharibifu wa ubongo kwa matumizi ya kwanza; kifo cha ghafla kinawezekana; sumu kubwaBrain damage kwa first use; sudden death inawezekana; highly toxic |
| Prescription Misuse ๐Kutumia Vibaya Dawa za Daktari ๐Prescription Misuse ๐ | Cough syrups (Actifed, codeine), sleeping pills, pain medicationsDawa za kikohozi (Actifed, codeine), dawa za usingizi, dawa za maumivuCough syrups (Actifed, codeine), sleeping pills, pain medications | 'It's medicine, not drugs'; available at chemists'Ni dawa, si dawa za kulevya'; inapatikana dukani'Ni medicine, si drugs'; inapatikana kwa chemists | Codeine addiction; overdose danger; respiratory depression; deathUraibu wa codeine; hatari ya overdose; kushuka kwa kupumua; kifoCodeine addiction; overdose danger; respiratory depression; kifo |
Recognising warning signs early โ before addiction takes hold โ is when intervention is most effective. These signs appear in clusters, not isolation.Kutambua ishara za onyo mapema โ kabla uraibu haujashikamana โ ndio wakati uingiliaji unafanya kazi vizuri zaidi. Ishara hizi huonekana kwa vikundi, si peke yake.Kutambua warning signs mapema โ kabla addiction haijashikamana โ ndio wakati intervention inafanya kazi vizuri zaidi. Signs hizi huonekana kwa vikundi, si peke yake.
| Category ENJamii SWJamii SH | Warning Sign ENIshara ya Onyo SWIshara ya Onyo SH | What It Could Mean ENMaana Inayowezekana SWMaana Inayowezekana SH |
|---|---|---|
| Behaviour ๐Tabia ๐Behaviour ๐ | Secretive, lying about whereabouts, stealing money, dropping old friends for new secretive ones, missing school or late nightsSiri, kudanganya kuhusu mahali alipo, kuiba pesa, kuacha marafiki wa zamani kwa wapya wa siri, kukosa shule au usiku wa marehemuSecretive, kudanganya kuhusu whereabouts, kuiba pesa, kuacha old friends kwa new secretive ones, kukosa shule au late nights | New drug-using social environment; funding habit; covering tracksMazingira mapya ya kijamii ya kutumia dawa; kufadhili tabia; kufunika nyayoNew drug-using social environment; kufadhili habit; covering tracks |
| School ๐Shule ๐Shule ๐ | Sudden unexplained grade drop, increased absenteeism, not doing homework, poor concentration, losing interest in subjects they used to enjoyKushuka kwa alama ghafla bila maelezo, kutokuwepo kunaongezeka, kutofanya kazi za nyumbani, umakini mbaya, kupoteza maslahi katika masomo waliyoyapendaSudden unexplained grade drop, absenteeism kunaongezeka, kutofanya homework, poor concentration, kupoteza interest kwa subjects waliyozipenda | Brain function impaired by substances; motivation destroyed; disengagementUtendaji wa ubongo umedhuriwia na vitu; motisha imeharibiwa; kutoshirikiBrain function inadhuriwia na substances; motivation imeharibiwa; disengagement |
| Physical ๐๏ธKimwili ๐๏ธKimwili ๐๏ธ | Red or bloodshot eyes, smell of alcohol or smoke on breath or clothing, weight loss, deteriorating hygiene, unusual sleep patterns (sleeping in class or staying up all night)Macho mekundu, harufu ya pombe au moshi kwenye pumzi au nguo, kupoteza uzito, usafi mbaya, mfumo usio wa kawaida wa usingiziRed au bloodshot eyes, harufu ya pombe au moshi kwa pumzi au nguo, kupoteza uzito, usafi mbaya, unusual sleep patterns | Direct physical effects of substance; self-neglect; disrupted sleep/wake cycleAthari za moja kwa moja za kimwili za vitu; kutojali nafsi; mzunguko wa usingizi/kukesha uliokatiwaDirect physical effects za substance; self-neglect; disrupted sleep/wake cycle |
| Emotional ๐Kihisia ๐Kihisia SH | Dramatic unexplained mood swings, irritability when questioned, sudden aggression, periods of unusual euphoria followed by deep lows, expressing hopelessnessMabadiliko ya hisia makubwa bila maelezo, ukaidi unapoulizwa, uchokozi wa ghafla, vipindi vya furaha isiyo ya kawaida ikifuatiwa na huzuni kuu, kueleza kutokuwa na tumainiDramatic unexplained mood swings, ukaidi unapoulizwa, sudden aggression, periods za unusual euphoria ikifuatiwa na deep lows, kueleza hopelessness | Brain chemistry disrupted by substance; emotional dysregulation; possible underlying mental health conditionKemia ya ubongo imeathiriwa na vitu; kutodhibiti kihisia; hali ya afya ya akili inayowezekana chini yakeBrain chemistry imeathiriwia na substance; emotional dysregulation; possible underlying mental health condition |
| Social ๐ฅKijamii ๐ฅKijamii ๐ฅ | Withdrawing from family and close friends, giving up sports or hobbies they loved, only spending time with new secretive friends, becoming defensive about their social lifeKujiepusha na familia na marafiki wa karibu, kuacha michezo au burudani waliyoipenda, kutumia muda na marafiki wapya wa siri tu, kuwa wa kujitetea kuhusu maisha yao ya kijamiiKujiepusha na familia na close friends, kuacha sports au hobbies waliyozipenda, kutumia muda na new secretive friends tu, kuwa defensive kuhusu social life yao | New drug-using peer group replacing old; isolation from accountability; shame and hidingKikundi kipya cha rika wanaotumia dawa kuchukua nafasi ya zamani; kutengwa na uwajibikaji; aibu na kujifichaNew drug-using peer group inachukua nafasi ya old; isolation kutoka accountability; shame na kujificha |
No one chooses to become addicted. Drug abuse risk is shaped by a combination of vulnerability factors and protective buffers. Understanding both helps you strengthen your defences.Hakuna anayechagua kuwa mraibu. Hatari ya matumizi mabaya ya dawa inaundwa na mchanganyiko wa vipengele vya udhaifu na vikinga. Kuelewa vyote viwili husaidia kuimarisha ulinzi wako.Hakuna anayechagua kuwa addict. Drug abuse risk inaundwa na mchanganyiko wa vulnerability factors na protective buffers. Kuelewa vyote viwili husaidia kuimarisha defences zako.
| Risk Factor ENKipengele cha Hatari SWRisk Factor SH | Why It Increases Risk ENKwa Nini Inaongeza Hatari SWKwa Nini Inaongeza Risk SH | Protective Counterpart ENKipengele cha Kinga Kinachopinga SWProtective Counterpart SH |
|---|---|---|
| Family addiction historyHistoria ya familia ya uraibuFamily addiction history | Genetic predisposition + normalised drug use seen at home from childhoodUzalendo wa kijeni + matumizi ya dawa yaliyokubaliwa yanayoonekana nyumbani tangu utotoGenetic predisposition + normalised drug use inayoonekana nyumbani tangu utoto | Open family conversations about drugs; clear household rulesMazungumzo ya wazi ya familia kuhusu dawa; sheria wazi za nyumbaOpen family conversations kuhusu drugs; clear household rules |
| Depression, anxiety, unresolved traumaUnyogovu, wasiwasi, kiwewe kisichotatuliwaDepression, anxiety, unresolved trauma | Substances used to self-medicate emotional pain โ temporarily numbs feelingsVitu vinavyotumiwa kujitetiema kwa maumivu ya kihisia โ huzima hisia kwa mudaSubstances zinazotumika kujitetiema kwa emotional pain โ temporarily hunumb feelings | Accessing mental health support; counsellor; Befrienders Kenya 0722 178 177Kupata msaada wa afya ya akili; mshauri; Befrienders Kenya 0722 178 177Kupata mental health support; counsellor; Befrienders Kenya 0722 178 177 |
| Drug-using peer groupKikundi cha rika wanaotumia dawaDrug-using peer group | Direct access to substances + social pressure + normalisation ('everyone does it')Ufikiaji wa moja kwa moja wa vitu + shinikizo la kijamii + kukubaliwa ('kila mtu anafanya')Direct access ya substances + social pressure + normalisation ('kila mtu anafanya') | Building friendships with non-users; engagement in sport/arts/faith communitiesKujenga urafiki na wasiotumia; ushiriki katika michezo/sanaa/jamii za imaniKujenga friendships na non-users; ushiriki kwa sport/arts/faith communities |
| School failure and disengagementKushindwa shuleni na kutoshirikiSchool failure na disengagement | Loss of positive identity and future orientation; too much unstructured timeKupoteza utambulisho chanya na mwelekeo wa mustakabali; muda mwingi usio na muundoKupoteza positive identity na future orientation; muda mwingi usio na structure | Tutoring support; extracurriculars; career exploration; mentorshipMsaada wa masomo; shughuli za ziada; uchunguzi wa kazi; ushauriMsaada wa masomo; extracurriculars; career exploration; mentorship |
| Social isolation and lonelinessKutengwa kijamii na upwekeSocial isolation na loneliness | Substances fill the void of connection; peer groups using drugs provide false belongingVitu hujaza utupu wa uhusiano; vikundi vya rika vinavyotumia dawa hutoa hali ya kuhisi mahali ya uongoSubstances hujaza void ya connection; peer groups zinazotumia drugs hutoa false belonging | Safe social spaces (clubs, sport, faith groups, youth programmes); trusted adult relationshipNafasi salama za kijamii (vilabu, michezo, vikundi vya imani, programu za vijana); uhusiano na mtu mzima anayeaminiwaSafe social spaces (clubs, sport, faith groups, youth programmes); trusted adult relationship |
| Easy access to substancesUfikiaji rahisi wa vituEasy access ya substances | Availability reduces the barrier to experimentation, especially for impulsive adolescentsUpatikanaji hupunguza kizuizi cha majaribio, hasa kwa vijana wenye msukumoAvailability hupunguza barrier ya experimentation, especially kwa impulsive adolescents | Awareness of where substances are present; avoiding high-risk environmentsUfahamu wa mahali vitu vipo; kuepuka mazingira ya hatari kubwaUfahamu wa mahali substances zipo; kuepuka high-risk environments |
The time to decide you will refuse drugs is NOW โ before you are in the situation. A decision made under social pressure in the moment is far weaker than one made in advance.Wakati wa kuamua utakataa dawa ni SASA โ kabla ya kuwa katika hali hiyo. Uamuzi uliofanywa chini ya shinikizo la kijamii wakati huo ni dhaifu zaidi kuliko uliofanywa mapema.Wakati wa kuamua utakataa drugs ni SASA โ kabla ya kuwa kwa situation hiyo. Decision iliyofanywa chini ya social pressure wakati huo ni far weaker kuliko iliyofanywa mapema.
| Pressure Line ENMsemo wa Shinikizo SWPressure SH | Strong Response ENJibu Imara SWJibu Imara SH | Why It Works ENKwa Nini Inafanya Kazi SWKwa Nini Inafanya Kazi SH |
|---|---|---|
| 'Just try it once โ it won't hurt''Jaribu mara moja tu โ haitadhuru''Just try it once โ haitadhuru' | 'No thanks โ that's how every addiction started. I'm good.''Asante hapana โ ndivyo kila uraibu unavyoanza. Niko sawa.''No thanks โ ndivyo kila addiction inavyoanza. I'm good.' | Uses facts, not emotionsInatumia ukweli si hisiaInatumia facts si emotions |
| 'Everyone is doing it โ don't be a coward''Kila mtu anafanya โ usiwe mwoga''Kila mtu anafanya โ usiwe mwoga' | 'Not everyone โ and I'm not. Smart, not scared.''Si kila mtu โ na mimi si. Mwerevu, si mwoga.''Si kila mtu โ na mimi si. Smart, si scared.' | Reframes 'coward' โ turns pressure aroundInabadilisha 'mwoga' โ inabadilisha shinikizoInabadilisha 'coward' โ inabadilisha pressure |
| 'It will make you feel amazing''Itakufanya ujisikie vizuri sana''Itakufanya ujisikie amazing' | 'I feel great already โ and I'll still feel great tomorrow.''Ninajisikia vizuri tayari โ na bado nitajisikia vizuri kesho.''Ninajisikia great tayari โ na bado nitajisikia great kesho.' | Shows the cost they are not mentioningInaonyesha gharama wasiyotajaInaonyesha cost hawayotaja |
| 'Are you scared of a little bhang?''Unaogopa bangi kidogo?''Unaogopa bhang kidogo?' | 'Not scared โ I've seen what it does to IQ and lungs. Hard pass.''Siogopi โ nimejua inachofanya kwa IQ na mapafu. Hapana.''Si scared โ nimejua inachofanya kwa IQ na lungs. Hard pass.' | Uses knowledge as confidence, not moralityInatumia maarifa kama ujasiri, si maadiliInatumia knowledge kama confidence |
| 'You think you're better than us?''Unafikiria wewe ni bora kuliko sisi?''Unafikiria wewe ni better kuliko sisi?' | 'I like you all โ I just make different choices for myself.''Ninawapenda nyote โ ninachagua tofauti kwa mimi tu.''Ninawapenda nyote โ ninachagua different kwa mimi tu.' | Defuses conflict without backing downInazima mgogoro bila kurudi nyumaInazima conflict bila backing down |
Watch carefully, then continue to the scenarios.Tazama kwa makini, kisha endelea.Watch kwa makini, kisha endelea.
Module Video
Your teacher will upload this video.Mwalimu wako ataipakia.Teacher wako ataupload.
๐ /uploads/media/drug-avoidance.mp4Pick your choice and see the consequence.Chagua na uone matokeo.Chagua yako uone consequence.
If you recognise warning signs in a friend, your response can be the turning point in their life. The right approach is not confrontation โ it is genuine, caring connection.Ukitambua ishara za onyo kwa rafiki, mwitikio wako unaweza kuwa hatua ya mabadiliko katika maisha yao. Njia sahihi si mkabiliano โ ni uhusiano wa kweli, wa upole.Ukitambua warning signs kwa friend, response yako inaweza kuwa turning point kwa maisha yao. Right approach si confrontation โ ni genuine, caring connection.
| Step ENHatua SWHatua SH | What To Do ENLa Kufanya SWLa Kufanya SH | What NOT To Do ENUsifanye SWUsifanye SH |
|---|---|---|
| 1. Choose the right moment1. Chagua wakati sahihi1. Chagua right moment | Private, calm โ not in front of others, not when they are intoxicatedFaraghani, ya utulivu โ si mbele ya wengine, si wanapolevyaFaraghani, calm โ si mbele ya wengine, si wanapolevya | Confront them publicly or post about it on social mediaWakabiliana hadharani au chapisha kuhusu hilo kwenye mitandaoWakabiliane hadharani au chapisha kuhusu hilo kwa social media |
| 2. Open with genuine care2. Anza na wasiwasi wa kweli2. Anza na genuine care | 'I've noticed some changes and I care about you โ can we talk?' Say their name. Make eye contact.'Nimetambua mabadiliko fulani na ninakujali โ tunaweza kuzungumza?' Sema jina lao. Angalia macho yao.'Nimetambua mabadiliko fulani na ninakujali โ tunaweza kuzungumza?' Sema jina lao. Angalia macho yao. | Start with accusations, ultimatums, or 'you need to stop'Anza na mashtaka, matishio, au 'unahitaji kuacha'Anza na mashtaka, ultimatums, au 'unahitaji kuacha' |
| 3. Listen more than you speak3. Sikiliza zaidi kuliko unazungumza3. Sikiliza zaidi kuliko unazungumza | Ask questions and hear the answers. Don't interrupt or judge. Acknowledge their feelings.Uliza maswali na usikize majibu. Usisimamishe au kuhukumu. Thibitisha hisia zao.Uliza maswali na usikilize majibu. Usisimamishe au kuhukumu. Thibitisha feelings zao. | Lecture, moralize, or make it about your own feelings about their choicesHotuba, hukumu ya kidini, au kuifanya ihusu hisia zako kuhusu maamuzi yaoHotuba, moralize, au kuifanya ihusu feelings zako kuhusu choices zao |
| 4. Encourage professional help4. Mhimize msaada wa kitaalamu4. Mhimize professional help | 'Have you considered talking to the school counsellor? I'll go with you if you want.''Je, umefikiria kuzungumza na mshauri wa shule? Nitakwenda pamoja nawe ukitaka.''Je, umefikiria kuzungumza na school counsellor? Nitakwenda nawe ukitaka.' | Try to be their therapist or promise to fix them yourselfJaribu kuwa mshauri wao au ahidi kuwarekebisha wewe mwenyeweJaribu kuwa therapist wao au ahidi kuwarekebisha wewe mwenyewe |
| 5. If safety is at risk โ tell an adult5. Ikiwa usalama uko hatarini โ mwambie mtu mzima5. Ikiwa safety iko hatarini โ mwambie adult | If their drug use is dangerous or escalating, tell a trusted teacher, parent, or counsellor. This is not betrayal โ it is protection.Matumizi yao ya dawa yakiwa hatari au kuongezeka, mwambie mwalimu anayeaminiwa, mzazi, au mshauri. Hii si usaliti โ ni ulinzi.Matumizi yao ya drugs yakiwa dangerous au kuongezeka, ambia trusted teacher, mzazi, au counsellor. Hii si usaliti โ ni protection. | Promise to keep it secret at the cost of their safetyAhidi kulinda siri kwa gharama ya usalama waoAhidi kulinda siri kwa gharama ya safety yao |
| Support Resource ENRasilimali SWRasilimali SH | Contact ENMawasiliano SWMawasiliano SH | What They Offer ENWanachotoa SWWanachotoa SH | Cost ENGharama SWGharama SH |
|---|---|---|---|
| NACADA KenyaNACADA KenyaNACADA Kenya | 0800 723 2530800 723 2530800 723 253 | Drug abuse prevention education, counselling referrals, treatment connections, 24/7Elimu ya kuzuia matumizi mabaya ya dawa, rufaa za ushauri, uhusiano wa matibabu, 24/7Drug abuse prevention education, counselling referrals, treatment connections, 24/7 | FREEBUREFREE |
| School CounsellorMshauri wa ShuleSchool Counsellor | At your schoolShuleni kwakoShuleni kwako | Drug concerns, mental health support, referrals โ first and most accessible pointWasiwasi wa dawa, msaada wa afya ya akili, rufaa โ sehemu ya kwanza na inayofikika zaidiDrug concerns, mental health support, referrals โ first na most accessible point | FREEBUREFREE |
| Mathare Hospital NairobiHospitali ya Mathare NairobiMathare Hospital Nairobi | 020 2723 031020 2723 031020 2723 031 | Inpatient and outpatient addiction treatment, detox, therapyMatibabu ya uraibu ya kulazwa na kutolazwa, kuondoa sumu, tibaInpatient na outpatient addiction treatment, detox, therapy | Free with referralBure na rufaaFree na referral |
| Coast General HospitalHospitali ya Jumla ya PwaniCoast General Hospital | 041 231 4201041 231 4201041 231 4201 | Addiction unit โ serving Mombasa and Coast regionKitengo cha uraibu โ kuhudumia Mombasa na mkoa wa PwaniAddiction unit โ serving Mombasa na Coast region | Free with referralBure na rufaaFree na referral |
| Befrienders Kenya (if emotional crisis)Befrienders Kenya (dharura ya kihisia)Befrienders Kenya (emotional crisis) | 0722 178 1770722 178 1770722 178 177 | Emotional support, suicide prevention โ for someone using drugs who is in mental health crisisMsaada wa kihisia, kuzuia kujiua โ kwa mtu anayetumia dawa aliye katika mgawanyiko wa afya ya akiliEmotional support, suicide prevention โ kwa mtu anayetumia drugs aliye in mental health crisis | FREEBUREFREE |
1. Identify TWO protective factors that are already strong in your life and TWO risk factors you should be aware of. What will you do to strengthen the first and reduce the second?1. Tambua VIPENGELE VYA KINGA VIWILI vilivyoimara tayari maishani mwako na VIPENGELE VYA HATARI VIWILI unapaswa kufahamu. Utafanya nini kuimarisha vya kwanza na kupunguza vya pili?1. Tambua PROTECTIVE FACTORS MBILI zilizoimara tayari maishani mwako na RISK FACTORS MBILI unapaswa kufahamu. Utafanya nini kuimarisha za kwanza na kupunguza za pili?
2. Write your personal pre-planned refusal script โ the exact words you would use if offered bhang or alcohol at a party this weekend. Include all 4 DARE steps.2. Andika hati yako ya kukataa iliyoplaniwa mapema ya kibinafsi โ maneno halisi unayotumia ukipewa bangi au pombe kwenye karamu wikendi hii. Jumuisha hatua zote 4 za DARE.2. Andika personal pre-planned refusal script yako โ exact words unazotumia ukipewa bhang au alcohol kwa party weekend hii. Jumuisha DARE steps zote 4.
3. Think of someone in your life who might be showing warning signs of drug abuse. Without using their name, describe THREE signs you have noticed and write ONE specific caring action you will take in the next week.3. Fikiria mtu katika maisha yako ambaye anaweza kuonyesha ishara za onyo za matumizi mabaya ya dawa. Bila kutumia jina lake, eleza ISHARA TATU umeshaona na andika HATUA MOJA ya upole utakayochukua wiki ijayo.3. Fikiria mtu kwa maisha yako ambaye anaweza kuonyesha warning signs za drug abuse. Bila kutumia jina lake, describe SIGNS TATU umeshaona na andika CARING ACTION MOJA utakayochukua wiki ijayo.
Complete all parts. 15/25 (60%) to earn your certificate.Kamilisha sehemu zote. 15/25 kupata cheti.Fanya sehemu zote. 15/25 kupata certificate.
1. Using any substance in a way that harms your health, relationships, or daily functioning is called drug ______. 1. Kutumia dutu yoyote kwa njia inayodhuru afya yako, mahusiano, au utendaji wa kila siku kunaitwa matumizi ______ ya dawa. 1. Kutumia substance yoyote kwa njia inayodhuru health yako, mahusiano, au daily functioning kunaitwa drug ______.
2. The desire to belong and the fear of ______ are the most powerful emotional drivers behind peer-pressured drug use. 2. Hamu ya kuhisi mahali na hofu ya ______ ni vichochezi vikali zaidi vya kihisia nyuma ya matumizi ya dawa yanayotokana na shinikizo la rika. 2. Hamu ya kuhisi mahali na hofu ya ______ ni most powerful emotional drivers nyuma ya peer-pressured drug use.
3. Strong family bonds, clear personal values, and positive activities like sport or faith are examples of ______ factors against drug abuse. 3. Uhusiano imara wa familia, maadili wazi ya kibinafsi, na shughuli chanya kama michezo au imani ni mifano ya vipengele vya ______ dhidi ya matumizi mabaya ya dawa. 3. Strong family bonds, clear personal values, na positive activities kama sport au faith ni mifano ya ______ factors dhidi ya drug abuse.
4. A pre-planned believable reason to leave a high-pressure situation is called an ______ strategy. 4. Sababu ya kuaminika iliyoplaniwa awali ya kuondoka katika hali ya shinikizo inaitwa mkakati wa ______. 4. Believable reason iliyoplaniwa awali ya kuondoka kwa high-pressure situation inaitwa ______ strategy.
5. The NACADA Kenya free 24/7 drug abuse helpline number is 0800 723 ______. 5. Nambari ya mstari wa msaada wa bure wa NACADA Kenya wa matumizi mabaya ya dawa 24/7 ni 0800 723 ______. 5. NACADA Kenya free 24/7 drug abuse helpline number ni 0800 723 ______.
Distinguish between risk factors and protective factors in drug abuse prevention. Give TWO examples of each and explain why each matters. (4 marks) (4 marks marks)Tofautisha kati ya vipengele vya hatari na vya kinga katika kuzuia matumizi mabaya ya dawa. Toa MIFANO MIWILI ya kila moja na eleza kwa nini kila kimoja ni muhimu. (alama 4)Tofautisha kati ya risk factors na protective factors kwa drug abuse prevention. Toa EXAMPLES MBILI za kila moja na eleza kwa nini kila moja ni muhimu. (marks 4)
Describe a complete 4-step strategy for refusing drugs when pressured by a friend group. Give an example of what you would say at each step. (3 marks) (3 marks marks)Eleza mkakati kamili wa hatua 4 wa kukataa dawa ukishinikizwa na kikundi cha marafiki. Toa mfano wa unachosema katika kila hatua. (alama 3)Describe complete 4-step strategy ya kukataa drugs ukishinikizwa na friend group. Toa example ya unachosema kwa kila hatua. (marks 3)
Your close friend has recently started using alcohol every weekend. You've noticed grade drops, mood changes, and they are now missing football practice. Write what you would do step by step โ including what you would say and who you would involve. (3 marks) (3 marks marks)Rafiki yako wa karibu hivi karibuni ameanza kutumia pombe kila wikendi. Umetambua kushuka kwa alama, mabadiliko ya hisia, na sasa wanakosa mazoezi ya mpira. Andika unachofanya hatua kwa hatua โ ikiwemo unachosema na unayemhusisha. (alama 3)Close friend yako hivi karibuni ameanza kutumia pombe kila weekend. Umetambua grade drops, mood changes, na sasa wanakosa football practice. Andika unachofanya step by step โ ikiwemo unachosema na unayemhusisha. (marks 3)
Congratulations!Hongera!Hongera!
๐ Get CertificateBelow 60% โ try again!Chini ya 60%!Chini ya 60%!